X Close
X
9819022904

तुम्हाला माहीत आहे का? : थरचे वाळवंट


Mumbai:

भारतीय उपखंडातील सर्वात मोठे वाळवंट. क्षेत्र सुमारे २,५९,०००चौ. किमी. असून हे कच्छच्या रणापासून उत्तर वायव्येकडे ८०५ किमी आणि अरवली पर्वतापासून वायव्येस ४८३ किमी सिंधू नदीच्या खो-यापर्यंत पसरलेले आहे. भारत-पाकिस्तानमधील आंतरराष्ट्रीय सीमा या वाळवंटातून जाते. पूर्वी या वाळवंटाला ‘मरुस्थली’ म्हणत. यालाच ‘भारताचे मोठे वाळवंट’ म्हणतात.

याने राजस्थान राज्याचा बराच भाग व्यापला असून पंजाब राज्याचा दक्षिण भाग, पाकिस्तानातील सिंध, खैरपूर आणि बहावलपूर या प्रांतांचाही काही भाग व्यापलेला आहे. हा भारतातील अति उष्ण भाग आहे. संपूर्ण वाळवंट वालुकामय असून ब-याच ठिकाणी, त्यात प्राचीनकाळी नद्यांनी आणून टाकलेला गाळ व माती आणि खडक झिजून तयार झालेली वाळू यांचा समावेश आहे. पूर्वेस अरवली पर्वताच्या बाजूस खडकाळ टेकडय़ा आणि पश्चिमेस सिंधच्या बाजूस वाळूच्या टेकडय़ा आढळतात. वाळूच्या टेकडय़ांचा आकार लाटांप्रमाणे असून त्या ईशान्य व नैऋत्येकडे पसरलेल्या आहेत. या वाळूच्या टेकडय़ांची उंची पूर्वेकडून पश्चिमेस वाढत जाते. वाळवंटाच्या काही भागात खुरटी-काटेरी झुडुपे व निवडुंग आढळतात. वाळवंटात लूनी ही एकच महत्त्वाची नदी व अनेक खारी सरोवरे आहेत.

दैनिक तपमान कक्षेत खूपच तफावत असते. दुपारचे तपमान ४९ अं. से.पर्यंत वाढते. जोधपूर, बिकानेर, बारमेर, जैसलमीर येथे दैनिक कमाल तपमान ५० से.पर्यंत असते. दिवसा अतितीव्र उष्णता व रात्री कडक थंडी यामुळे भूकवचावरील खडक लवकर झिजतात. नोव्हेंबरच्या सुरुवातीस व फेब्रुवारीच्या अखेरीस हवा सुखदायक असते, त्यानंतर मात्र वाळूची उष्ण वादळे वाहू लागतात. मार्च ते जून हवा अति उष्ण व कोरडी असते. जून ते सप्टेंबपर्यंत जैसलमीर, बिकानेर, गंगानगरमध्ये सरासरी पर्जन्यमान १२ ते २५ सेंमी असते.

या वाळवंटी प्रदेशात शेळ्यामेंढय़ा व उंट हे प्राणी असून हस्तव्यवसायांसारखे व्यवसाय मुख्य आहेत. वाळवंटाचा पुष्कळसा भाग जास्त तपमान व अतिशय कमी पाऊस यांमुळे निर्जल, ओसाड-निर्जन बनला आहे. खनिज संपत्तीदृष्टय़ा हा प्रदेश महत्त्वाचा असून पालन येथे लिग्नाइट कोळशाची खाण, काम्ली ताल येथे नैसर्गिक वायू, तर जिप्समच्या खाणी नागौर, जैसलमीर, बिकानेर व बारमेर या ठिकाणी आहेत.

तसेच खा-या सरोवरांतून मीठ काढण्यात येते. विहिरी आणि तळी याशिवाय कालवे ही वाळवंटातील पाणीपुरवठय़ाची महत्त्वाची साधने आहेत. पाकिस्तानमधील सक्कर धरणामुळे थरचा दक्षिणेकडील भाग जलसिंचित केला गेला आहे, तर उत्तरेकडील भाग गंगा कालव्याने सतलज नदीतील पाणी आणून जलसिंचित केला आहे.